1929 Dünya buhranından
sonra, bütün ülkeler merkantilist bir felsefe ile ithalatı yasaklama ve
kısıtlama yoluna gittikleri için dünya ticareti durma noktasına kadar
gelmiştir. Bu tarihten sonra hemen hemen bütün ülkeler yüksek tarifeler,
kotalar, döviz kontrolleri, ithalat yasakları gibi koruyucu önlemlerin arkasına
ekonomilerini gizlemişlerdir. Amaç yerli sanayileri korumak, yurtiçi üretimi
artırmak ve yurt içinde katma değer yaratarak işsizlik sorununa da çözüm bulmak
idi. Komşuyu fakirleştirme politikası da denilen dış ticareti kısıtlayıcı
misillemelere dayanan uygulamalar az gelişmiş ülke ekonomilerinin kalkınmasını
ve gelişmiş ülke ekonomilerinin büyümesini engelliyordu. Sanayi devriminden
sonra stokta biriken malları ihraç etmek için, özellikle sanayileşmiş ülkeler
serbest ticaretin faydaları üzerinde durmaya ve dünya ticaretini
serbestleştirme çabaları içine girmişlerdir. Ancak araya ikinci dünya savaşının
girmesiyle bu çalışmalar hızını kesmiş, ikinci Dünya Savaşından sonra ise hız
kazanmıştır.
Dünya ticaretini serbestleştirmek için 1944 yılında Bretton Woods
Konferansı düzenlenmiştir. Bu konferansta uluslararası ekonomik faaliyetleri
geliştirmek için üç kuruluşun kurulması kararlaştırılmıştır. Böylece dünya
ekonomisi üç ayaklı bir saç ayağı üzerine oturtulacaktı. Bunlar;
a)
Uluslararası İmar ve
Kalkınma Bankası (IBRD): Uluslararası yatırımlara finansman imkanları
sağlayacak, azgelişmiş bölgelerin kalkınmasına yardımcı olacaktı. Daha sonra
kurulduğunda adı Dünya Bankası olarak değişmiştir.
b)
Uluslararası Para
Fonu (IMF): Uluslararası parasal ve sorunları çözümleyecek, uluslararası para
sisteminin oluşmasını ve düzenli bir şekilde işlemesini sağlayacaktı.
c)
Uluslararası Ticaret
Örgütü (ITO): uluslararası ticareti düzenleyecek, serbest ticaretin önündeki
tüm engelleri kaldıracak, ülkelerin ekonomik kalkınmasını hızlandıracak, mal
piyasalarında istikrarı sağlayacaktı.
Böylece dünya ekonomisi üç temel ayak üzerine oturtulacaktı. Ancak
ikinci dünya savaşının araya girmesiyle bu çalışmalar kesintiye uğramıştı. Bu
kuruluşlardan ilk ikisi kurulmuş ve faaliyete geçmiştir. ITO, başta bir
Birleşmiş Milletler kuruluşu olarak faaliyet göstermesi tasarlanmıştı. Ancak
korumacılıktan yana olan bazı üretici örgütleri bu kuruluşun faaliyete
geçmesini engellemişlerdir. Başta ABD olmak üzere birçok ülkenin yasama
organlarında onaylanmamıştır. Diğer bir kısım ülkenin de yasama organlarında
uzun süre onaylanamayacağı anlaşılmıştı. Bu nedenle bir taraftan ITO’nın faaliyete
geçirilmesi çalışmaları devam ederken diğer yandan batılı ülkeler bir hazırlık
komitesi oluşturma ve bir an önce tarifelerin indirimi görüşmelerinin başlaması
düşüncesiyle harekete geçmişlerdir.
Bu
amaçla ilk tarife indirimi görüşmeleri 1947 yılında başlamış ve sonuçta 30 Ekim
1947 tarihinde Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT) imzalanmış,
10 Ocak 1948 tarihinde de yürürlüğe girmiştir. GATT üye ülkeler için
bağlayıcılığı olan bir kurum değildi. Sadece dünya ticaretinin serbestleştirilmesi
için bir forum, bir görüşmeler zinciri şeklindeydi. O yüzden üye ülkelerin
yasama organlarından geçmesine de gerek yoktu. Ancak uzun vadede üye ülkeler
için bağlayıcılığı ve yaptırımları olan ITO gibi bir örgütün kurulacağı da
hedeflenmişti. Böylece DTÖ’nün ilk temeli atılmış oldu. Ticaret turlarından
oluşan bu GATT sistemi, 1 Ocak 1995 tarihinde DTÖ’nün kurulmasına yol açmıştır.
1948 yılındaki kuruluşundan
1.1.1995’e kadar geçen sürede Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması,
uluslararası ticareti düzenleyen ve üzerinde anlaşılan tek uluslararası çok
taraflı sözleşme olmuştur. GATT, ticari ilişkilerde rekabeti bozan ve ticaret
kısıtlayan engellerin görüşülerek kaldırıldığı en önemli uluslararası kuruluş
olmuştur.
GATT üyeleri, dünya dış ticaretinde
%90’ın üzerinde bir paya sahiptir. GATT’a taraf ülkeler, aralarında ortaya
çıkan ticari sorunlar ile bunların çözüm yolları ve dünya ticaretinin
geliştirilme imkanlarını görüşmek için belirli sürelerde toplanmıştır. Bu
niteliğiyle GATT, uluslararası bir Dünya
Ticaret Formu olarak görev yapmıştır.
Dünya Ticaret Örgütünün temelleri 1947 yılında
Cenevre’deki ilk toplantıda atılmıştı. O yıllarda kurulan GATT’ın böyle bir
kurumsal örgüte dönüşeceği hedeflenmişti. O günden sonra toplam 8 görüşme turu
yapıldı. Son Uruguay turunda, alınan birçok kararla birlikte DTÖ’nün kurulması
da kararlaştırılmıştır. 15 Nisan 1994 tarihinde Fas’ın Marakeş şehrinde 125
ülkenin katılımışla nihai anlaşma imzalandı ve Bretton- Woods konferansının
toplanmasından tam 50 yıl sonra faaliyete geçerek IMF ve Dünya Bankası gibi
Dünya ekonomik sisteminin önemli bir kuruluşu olmuştur. 1 Ocak 1995 tarihinden
itibaren de faaliyete geçti.
DTÖ'nün kurulmasıyla GATT'ın yapısı
da değişmiş, DTÖ, GATT'ın fonksiyonlarını üstlenmiştir.
Dünya Ticaret Örgütü'nün GATT ilke
ve kurallarına göre getirdiği yeni oluşum ve düzenlemeler şunlardır:
·
Dünya Ticaret
Örgütü'nün kuruluşu ile, GATT ilke ve kuralları büyük ölçüde değiştirilmiş,
yenilenmiş ve düzenlenmiştir. DTÖ'nün kurulmasıyla GATT, örgüt ve yaptırım
gücüne kavuşmuştur.
GATT sadece sanayi malları ticareti alanını kapsamaktaydı. Oysa DTÖ ise tarım sektörü, hizmet ticareti, yatırımların korunması, çevre ve kalkınma-çevre ilişkileri, ticaretle bağlantılı fikri mülkiyet hakları gibi alanları da kapsamaktadır.
GATT,
akit taraflar arasında ticaret ihlalleri sonucu doğan sorunların çözümünde
yetersiz kalmıştır. Oysa DTÖ ile Anlaşmazlık Çözüm Organı yaratılmıştır.
Nihai Senet'te DTÖ’ne üye ülkeler, ticaret kurallarının ihlaline karşı tek
taraflı önlem alamayacaklardır. Üye ülkeler, anlaşmazlıkların çözümü için Nihai
Senet ile getirilen sisteme ve bu sistemin gerektirdiği prosedürlere uygun
davranacaklardır.
Anlaşma yürülüğe girdiği tarihte
GATT 1947' nin Akit Tarafları ve Avrupa Toplulukları DTÖ’nün
asli üyeleridir.
Bir Devlet veya DTÖ Anlaşması ile Çoktaraflı Ticaret Anlaşmalarının
kapsamına giren konuların yürütülmesinde tam bağımsızlığa sahip Bağımsız Gümrük
Alanı, Anlaşmaya katılabilir. Katılma, Anlaşma ve Ekindeki Çoktaraflı Ticaret
Anlaşmaları için de geçerlidir. Katılma konusundaki kararlar Bakanlar
Konferansı tarafından alınır. Katılma şartlarıyla ilgili anlaşma, Bakanlar
Konferansı tarafından DTÖ üyelerinin üçte
iki oyu ile onaylanır. Çoklu Ticaret Anlaşmalarına katılma, ilgili
Anlaşma'nın hükümlerine göre yapılır.
DTÖ
Kuruluş Anlaşması, ülkelerden biri Anlaşmaya taraf olduğunda, diğer bir ülke
rıza göstermezse, uygulanmaz.
Bir üye Anlaşmadan çekilebilir.
Çekilme, DTÖ Kuruluş Anlaşması ve çok taraflı
ticaret Anlaşmaları için geçerlidir. Çekilme bildirimi DTÖ
Genel Direktörüne yazılı olarak verildikten 6 ay sonra çekilme işlemi yürürlüğe
girer. Çoklu Ticaret Anlaşması'ndan çekilme, o Anlaşmada yazılı hükümlere göre
belirlenir.
Birleşmiş Milletler tarafından en
azgelişmiş ülke olarak tanınan ülkelere, DTÖ’ne
katıldıklarında, sadece kendi kalkınma, mali ve ticari ihtiyaçları veya idari
ve yapısal kapasiteleri ile bağdaşan yükümlülük ve tavizler üstlenirler.
Türkiye de gerekli yasal düzenlemeleri
yapmış, DTÖ Kuruluş Anlaşması’nı 26.1.1995 tarih ve 4067sayılı Kanunla
onaylamıştır. Anlaşma 31.12.1995 tarihinden itibaren geçerlilik kazanmıştır.
Aralık
2001 tarihi itibarıyla üye sayısı 144’e ulaşmıştır. Ayrıca, 30 ülkede gözlemci
statüsüyle çalışmalara katılmaktadır. Bunlar aşağıda verilmiştir.
ARALIK 2001 TARİHİ İTİBARİYLE DÜNYA TİCARET
ÖRGÜTÜ'NE ÜYE VE GÖZLEMCİ ÜLKELER
|
Almanya |
İsveç |
Slovakya |
|
Amerika
Birleşik Devletleri |
İsviçre |
Solomon
Adaları |
|
Angola |
İtalya |
Sri
Lanka |
|
Antigua
and Barbuda |
İzlanda |
Suriname |
|
Arnavutluk |
Jamaika |
Swaziland |
|
Arjantin |
Japonya |
Şili |
|
Avrupa
Topluluğu |
Kamerun |
Tayvan |
|
Avustralya |
Kanada |
Tayland |
|
Avusturya |
Katar |
Tanzanya |
|
Bahreyn |
Kenya |
Togo |
|
Bangladeş |
Güney
Kıbrıs Rum Yönetimi |
Trinidad
and Tobago |
|
Barbados |
Kırgızistan |
Tunus |
|
Belçika |
Kolombiya |
Türkiye |
|
Belize |
Kore
Cumhuriyeti |
Uganda |
|
Benin |
Kosta
Rika |
Umman |
|
Bolivya |
Kuveyt |
Uruguay |
|
Botsvana |
Küba |
Ürdün |
|
Brezilya |
Litvanya |
Venezüella |
|
Birleşik
Arap Emirlikleri |
Lesoto |
|
|
Brunei-Darussalem |
Lihteynştayn |
Yemen |
|
Bulgaristan |
Lüksemburg |
Yeni
Zelanda |
|
Burkina
Faso |
Macaristan |
Yugoslavya |
|
Burundi |
Macau,
Çin |
Yunanistan |
|
Çad |
Madagaskar |
Zambiya |
|
Çek
Cumhuriyeti |
Malavi |
Zimbabwe |
|
Çin |
Malezya |
|
|
Danimarka |
Maldives |
|
|
Demokratik
Kongo Cumhuriyeti |
Mali |
GÖZLEMCİ ÜLKELER |
|
Djibouiti |
Malta |
Cezayir |
|
Dominik |
Mısır |
Andorra |
|
Dominik
Cumhuriyeti |
Moldovya |
Ermenistan |
|
Ekvator |
Moritanya |
Azerbaycan |
|
El
Salvador |
Mauritius |
Bahama |
|
Endonezya |
Meksika |
Belarus |
|
Estonya |
Moğolistan |
Butan |
|
Fas
|
Mozambik |
Bosna
ve Hersek |
|
Fiji |
Myanmar |
Kamboçya |
|
Fildişi
Sahilleri |
Namibya |
Cape
Verde |
|
Filipinler |
Nijer |
Etyopya |
|
Finlandiya |
Nijerya |
Makedonya
Cumhuriyeti |
|
Fransa |
Nikaragua |
Vatikan |
|
Gabon |
Norveç |
Kazakistan |
|
Gambiya |
Orta
Afrika Cumhuriyeti |
Lao
Demokratik Halk Cumhuriyeti |
|
Gana
|
Pakistan |
Lübnan |
|
Gine |
Panama |
Nepal |
|
Gine-Bissau |
Papua
Yeni Gine |
Rusya
Federasyonu |
|
Grenada |
Paraguay |
Samoa |
|
Guatemala |
Peru |
Suudi
Arabistan |
|
Guyana |
Polonya |
Seychelles |
|
Güney
Afrika |
Portekiz |
Sudan |
|
Gürcistan |
Romanya |
Tonga |
|
Haiti |
Ruanda |
Ukrayna |
|
Hırvatistan |
Saint
Kitts and Nevis |
Özbekistan |
|
Hindistan |
Saint
Lucia |
Vanuatu |
|
Hollanda
ve Antilleri |
Saint
Vincent and the Grenadies |
Yugoslavya
Fed.Cumh. |
|
Honduras |
Senegal |
Vietnam |
|
Hong
Kong, Çin |
Sierra
Leone |
Yemen |
|
İngiltere |
Singapur |
Sao
Tome |
|
İspanya |
Slovenya |
|
|
İsrail |
|
|
Kaynak:http//www.wto.org.tr
Dünya Ticaret Örgütünün amaçları,
Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşması'nın önsözünde açıklanmıştır. Bu
amaçları, GATT'ın amaçları ile büyük benzerlik göstermektedir.
·
Üyelerin, karşılaştırmalı
üstünlük ilkesine dayalı serbest ticaretin dinamik ve statik
yararlarından en üst düzeyde yararlanmasını sağlayarak, tüm Dünyada hayat
standardını yükseltmek, Dünya ticaretinde ciddi bir liberalizasyon ve
genişlemenin sağlanılması,
·
İstihdamı artırmak ve istikrarlı bir şekilde artan reel
gelir ve reel talep hacmini yükseltmek,
·
Mal ve hizmet ticaretini önleyen engelleri aşamalı olarak
kaldırarak üyeler arasında mal ve hizmet ticaretini geliştirmek,
·
Dünya kaynaklarının sürdürülebilir kalkınma hedefine en uygun şekilde
dağıtımını sağlamak üzere, üretim ve çevre standartları ve
sözleşmeleri oluşturmak, önlemler almak, çevreyi korumak,
·
Farklı ekonomik
düzeydeki ülkelerin ihtiyaç ve endişelerine cevap verecek şekilde mevcut
kaynakları geliştirmek,
·
Gelişme yolundaki
ülkelerin ve özellikle azgelişmiş
olanların artan dünya ticaretinden ekonomik kalkınma ihtiyaçları ile orantılı
bir pay almalarını sağlamak,
·
Karşılıklı çıkar
esasına dayalı ve gümrük tarifelerinde ve ticaretin karşılaştığı diğer
engellerde önemli indirimler sağlamak ve uluslararası ticarette ayırımcı
muameleyi ortadan kaldırmak amacıyla anlaşmalar yapmak,
·
Uruguay Turu
Çoktaraflı Ticaret Müzakereleri'nin sonuçlarını içeren, bütünleştirilmiş,
uygulanabilir ve kalıcı bir Çoktaraflı Ticaret Sistemi geliştirmek ve
Çoktaraflı ticaret sisteminin ana ilkelerini korumayı amaçlamak,
·
Sübvansiyonlar, anti-damping,
gümrük kıymeti ve ticarette teknik engeller konuları ile koruma önlemleri
alanında çok taraflı ilke ve kuralların geliştirilmesi,
·
GATT'da da varolan Anlaşmazlıkların
Çözümü Mekanizmasının iyileştirilmesi,
·
Ticaretle bağlantılı
Fikri Mülkiyet Hakları ve Ticaretle bağlantılı Yatırım Önlemleri
için yeni kurallar oluşturulması, Fikri mülkiyet haklarında asgari normlara
uyulmasının sağlanılması,
·
Tarımda ihracat sübvansiyonları ve iç
destek seviyesinin aşağı
çekilmesi,
·
Belirli bir geçiş
döneminden sonra dokuma ve hazır giyim sektöründe miktar
kısıtlamalarının kaldırılması,
·
Gönüllü ihracaat
kısıtlamalarına son verilmesi,
DTÖ' nün görevleri şunlardır:
DTÖ Kuruluş Anlaşması ile
Çoktaraflı Ticaret Anlaşmaları'nın uygulanmasını, yönetimini ve işlemesini
kolaylaştırmak ve örgüt amaçlarına ulaşılmasına katkıda bulunmak, bunun için
gerekli zemini hazırlamak,
DTÖ anlaşması ve bu anlaşmaya
ek anlaşmalarda ele alınan konularla ilgili çoktaraflı ticaret ilişkilerinde
üyeler arasında müzakereler için bir forum oluşturmak, anlaşmazlıkları
DTÖ tarafından belirlenen mekanizma ile sonuçlandırmak,
Bakanlar Konferansı'nda alınacak
kararlara göre, üyeler arasındaki müzakere sonuçlarının uygulanması için bir
çerçeve oluşturmak,
Nihai senedin ekinde yeralan
GATS ve TRIPS Anlaşmaları ile konulmuş ilke ve kurallar gereğince, malların
yanında, hizmet ve fikri mülkiyet haklarında da ticari yaptırımlar konulması ve
giderek tüm ticari hakların uluslararası düzeyde korunmasının sağlanılması,
Üye ülkelerin Ticaret Politikalarını Gözden Geçirme Mekanizmasını
(TPRM) yönetmek,
Küresel ekonomi politikasının
oluşturulmasında daha fazla tutarlılık sağlamak amacıyla, gerekli olduğu
durumlarda Uluslararası Para Fonu ve Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası ile
ona bağlı kurumlarda işbirliği yapmak,
DTÖ Kuruluş Anlaşması ve
Eklerinde yer alan hukuki metinlerle kendisine tanınan diğer yetkileri kullanmak görevleri yapmak,
DTÖ, uluslararası hukukun öznesi ve
bir uluslararası hukuk tüzel kişisidir. Bu statüsü nedeniyle, uluslararası
hukukun tüzel kişilerine tanıdığı haklardan yararlanır ve borçlara katlanır.
Kendi kurallarını koyar, personelini atar, iç uyuşmazlıklarını çözer,
uluslararası alanda bir tüzel kişilik olarak temsil edilir.
DTÖ'nün görevlerini yerine
getirebilmesi için gerekli imtiyaz ve dokunulmazlıklar her üye tarafından
kendisine tanınmıştır. DTÖ'nün görevlileri ve üyelerin temsilcilerine de, her
üye tarafından görevlerini bağımsız bir şekilde yapabilmeleri için gerekli
imtiyaz ve dokunulmazlıklar verilmiştir. DTÖ'ne, üyelerine, üyelerin
temsilcilerine ve görevlilerine tanınan imtiyaz ve dokunulmazlıklar, Birleşmiş
Milletler Genel Kurulu'nun 21 Kasım 1947'de onaylanan Uzman Kuruluşların
İmtiyaz ve Dokunulmazlıkları Anlaşması'nda gösterilen imtiyaz ve
dokunulmazlıklara paralel düzenlenmiştir.
Bakanlar Konferansı, en az iki yılda bir
toplanır ve tüm üye ülkelerin temsilcilerinden oluşur. GATT'ın Genel Kurul'una
denktir. Bir üyenin talebi üzerine ve Anlaşma ile ilgili Çoktaraflı Ticaret
Anlaşması'nın karar alma konusundaki özel hükümlerine uygun olarak, Anlaşma
kapsamına giren konulardan herhangi birinde karar almaya yetkilidir.
Bakanlar Konferansı şu ana kadar
dört toplantı yapmıştır. İlk toplantısını, 128 üyenin katılımıyla 9-13 Aralık
1996 tarihleri arasında Singapur'da, ikinci toplantısını 18-20 Mayıs
1998 tarihinde Genava (İsviçre)de, üçüncü toplantısını 30 Kasım-3 Aralık
1999 tarihlerinde Seattle (ABD) da ve son toplantısını da 9-14 Kasım
2001 tarihlerinde Doha (Katar) da yapmıştır.
Genel Konsey, tüm üye ülkelerin
temsilcilerinden oluşur. Bakanlar Konferansının toplantıları arasında kalan
dönemde Anlaşma ile kendisine verilen görevleri yapar. Yıllık bütceyi onaylar.
Bağlı konsey ve grupları çeşitli konularda görevlendirir ve bu organların
çalışmalarını gözetir. GATT'ın Temsilciler Konseyi'ne eşdeğer bir organdır.
Gerekli oldukça toplanır.
Genel Konseye Bağlı Mal Ticareti
Konseyi, Hizmetler Ticareti (GATS) Konseyi, Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet
Hakları (TRIPS) Konseyi vardır. Mal Ticareti Konseyi'ne bağlı 11, Hizmet
Ticareti Konseyine bağlı 5 alt çalışma grubu oluşturularak faaliyetlerini
sürdürmektedir. Bu Konseyler ilgili Anlaşmaların ve Genel Konsey kararlarının
kendilerine verdiği görevleri yerine getirirler. Konseyler tüm üyelere açıktır,
gerektiği kadar yardımcı organ yada gruplar oluşturabilirler.
Mal
Ticareti Konseyi: GATT 1994'ün işleyişi ve idaresinden sorumlu
konseydir. Çoktaraflı Ticaret Anlaşmaları'nın uygulanmasını sağlar. Mal
Ticareti Konseyi'ne bağlı çalışma grupları şunlardır:
·
Pazara Giriş,
·
Tarım,
·
Sağlık Önlemleri,
·
Ticaretle İlgili
Menşe Kuralları,
·
Sübvansiyonlar ve
Telafi Edici Önlemler,
·